Κουδούνες, Κουδούνια

Με την γενική ονομασία κουδούνια καλείται μία ευρεία ποικιλία από ιδιόφωνα (που παράγουν δηλαδή ήχο με το ίδιο τους το σώμα) μουσικά όργανα-ηχητικά αντικείμενα. Το κουδούνι είναι ένα κοίλο μεταλλικό αντικείμενο που ηχεί όταν χτυπιέται από το κρεμασμένο στο εσωτερικό του σείστρο (γλωσσίδι). Στο δε σβώλο το σείστρο αντικαθίσταται από μία μπίλια. Το κατεξοχήν ηχογόνο μέρος του κουδουνιού, αυτό που δίνει τον ήχο με τη μεγαλύτερη ένταση και καθαρότητα όταν χτυπιέται από το σείστρο, είναι η περιοχή γύρω από τα χείλη.

Τα κουδούνια που κατασκευάζονται στον Ελλαδικό χώρο και χρησιμοποιούνται κυρίως στην κτηνοτροφία, ανάλογα με τον τρόπο και τα υλικά τους, διακρίνονται σε δύο κατηγορίες, στα σφυρήλατα και στα χυτά κουδούνια.

Τα σφυρήλατα κουδούνια που ονομάζονται και απλά κουδούνια, είναι ο πιο διαδεδομένος τύπος κουδουνιού που συναντάμε περισσότερο από κάθε άλλο σε όλη την Ελλάδα, με πολλές παραλλαγές και ονομασίες. Ξεχωριστό τύπο σφυρήλατου κουδουνιού αποτελεί το τσοκάνι, με σχήμα ισοσκελούς τραπεζίου, το οποίο δεν ηχεί σε συγκεκριμένο τονικό ύψος. Στην Κρήτη τα σφυρήλατα κουδούνια λέγονται λέρια ή σκλαβέρια και χρησιμοποιούνται στα πρόβατα και στα κατσίκια αντίστοιχα. Το λέρι έχει φάρδος μικρότερο του ύψους του ενώ το σκλαβέρι έχει φάρδος μεγαλύτερο του ύψους του.

Τα χυτά κουδούνια στην Ελλάδα είναι τα κυπριά, τα διπλοκούδουνα τα καμπανέλια και οι σβώλοι. Η λέξη κύπρος ή κυπροκούδουνο ή κυπρί (προέρχεται από το λατινικό cyprium που σημαίνει χαλκός) και είναι ένα από τα βασικά υλικά κατασκευής. Έχει ύψος μεγαλύτερο του φάρδους του και φτιάχνεται σε διάφορα μεγέθη και βάρη. Ο κύπρος μπορεί να έχει για γλωσσίδι έναν άλλο μικρότερο κύπρο (τον παρακύπρο ή παρακούδουνο) και τότε λέγεται διπλόκυπρος. Υπάρχουν και οι τριπλόκυπροι, δηλαδή κύπροι με δύο μικρότερους κύπρους για γλωσσίδι. Παραλλαγές του κύπρου είναι:

Ο πλακερός κύπρος ή πλακούλα που έχει πιο λεπτά τοιχώματα και τις δύο του βάσεις περισσότερο ελλειψοειδείς.

Ο μονός κύπρος ή μονόκυπρος ή μονοκύπρι, του οποίου η μικρή πάνω βάση εξέχει.

Ο κύπρος με κυρτή την επάνω βάση και με χείλη ελαφρά προς τα έξω. Συναντάται κυρίως στην Ήπειρο. Αυτό το είδος κύπρου ονομάζεται καντήλα στην Κοζάνη και ραμπάουνι ή ραμπάουνα στα Δωδεκάνησα.

Το καμπανέλι, με κυρτή κορυφή, χείλη προς τα έξω και με την κάτω βάση του να είναι κυκλική και όχι ελλειψοειδής όπως οι υπόλοιπες παραλλαγές του κύπρου. Οι Σαρακατσάνοι το ονομάζουν καμπανίτσα ή βλαγκάρι.

Ο σβώλος φτιάχνεται σε μικρά μεγέθη και συναντάται σε όλη την Ελλάδα με διάφορες ονομασίες. Ο σβώλος, όπως μαρτυράει το όνομά του, έχει σχήμα σφαίρας και μία σχισμή στο κάτω ημισφαίριο που καταλήγει συνήθως σε δύο στρογγυλές τρύπες. Ο ήχος δεν παράγεται από σείστρο αλλά από μία μπίλια που βρίσκεται στο κενό εσωτερικό μέρος της σφαίρας. Παραλλαγή του σβώλου είναι το κουδούνι που το κάτω μισό μέρος του είναι ημισφαίριο με σχισμή που καταλήγει σε δύο μικρές τρύπες, ενώ το πάνω μισό μέρος είναι κόλουρος πυραμιδοειδής απόληξη.

Τα σφυρήλατα κουδούνια κατασκευάζονται από χαλκό ή επιχαλκωμένη λαμαρίνα. Αρχικά κόβεται το φύλλο του μετάλλου σύμφωνα με ένα μοντέλο που ποικίλλει ανάλογα με το μέγεθος και τον τύπο του κουδουνιού. Στη συνέχεια η κομμένη λαμαρίνα πυρώνει στη φωτιά και σφυρηλατείται στο αμόνι έως ότου πάρει κυρτό σχήμα και σχηματιστεί το σώμα του κουδουνιού. Έπειτα ενώνουν τις δύο πλευρές τις λαμαρίνας και τοποθετούν στην κοιλιά του κουδουνιού μια μεταλλική θηλιά στην οποία θα κρεμαστεί από την εξωτερική της πλευρά η λαιμαριά του ζώου και στην εσωτερική το γλωσσίδι. Αφού πάρει αυτή τη μορφή, το κουδούνι επιχαλκώνεται (γανώνεται) για να προστατεύεται από τη σκουριά και τοποθετείται το σιδερένιο γλωσσίδι στο εσωτερικό του μέρος. Τέλος το κουδούνι σκαλιάζεται από τον τεχνίτη, δηλαδή κουρδίζεται στο επιθυμητό τονικό ύψος με χτυπήματα στα χείλη του.

Τα χυτά κουδούνια κατασκευάζονται από μπρούτζο και χαλκό. Αρχικά φτιάχνεται ένα καλούπι από υγρό καθαρό χώμα μέσα σε δύο μπρούτζινες κάσες, την αρσενική για το εσωτερικό μέρος του κουδουνιού και την θηλυκή για το εξωτερικό του. Στο κέντρο που θα κρεμαστεί το γλωσσίδι τοποθετείται ένα σιδεράκι. Όταν ετοιμαστεί η μήτρα, γεμίζεται με το κράμα του μετάλλου και αφήνεται να κρυώσει. Τέλος επεξεργάζονται το κουδούνι με λίμα, λειαίνοντας τα χείλη του ή την επιφάνεια ώστε να του δώσουν τον επιθυμητό ήχο.